Διαφωτισμός και σύγχρονη πραγματικότητα

 

 

Διαφωτισμός και σύγχρονη πραγματικότητα

 

Ο διαφωτισμός αποτέλεσε ένα ιδεολογικό, πολιτικό και πνευματικό κίνημα στην Αγγλία αρχικά ακολούθως στη Γαλλία και σε πολλές άλλες χώρες μέσα και έξω από την Ευρώπη.

Ως πυρήνα της ιδεολογίας και της φιλοσοφίας του είχε τον ορθολογισμό.

Ο αγώνας του στρέφονταν ενάντια στην απολυταρχική μοναρχία, την κάθε είδους πολιτική και θρησκευτική τυραννία, στο σκοταδισμό, τις προκαταλήψεις και τις δεισιδαιμονίες.

Κύριο κοινωνικό φορέα του διαφωτισμού αποτέλεσε η ανερχόμενη αστική τάξη η οποία διεκδίκησε το μερίδιο εξουσίας που της αναλογούσε με σημαιοφόρο την ατομική ελευθερία. Επακόλουθο του κινήματος του διαφωτισμού σε πολιτικό επίπεδο ήταν η αμερικανική και Π γαλλική επανάσταση με βάση τις αρχές και τις αξίες της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφότητας.

Αξίζει να τονισθεί , ότι πλείστοι όσοι επιφανείς ελευθεροτέκτονες απετέλεσαν εκφραστές του διαφωτισμού και συμμετείχαν έμπρακτα στους αγώνες των διαφωτιστών.

Κυριολεκτικά ο διαφωτισμός και ο Ελευθεροτεκτονισμός συμβάδισαν σε αξιακό και ιστορικό επίπεδο διατηρώντας μέχρι σήμερα άρρηκτους δεσμούς οι οποίοι αποτυπώνονται και στην ενσωμάτωση από τον τεκτονισμό των αξιών του διαφωτισμού ήτοι της ισότητας, αδελφότητας και ελευθερίας.

Για τους λόγους αυτούς θα ήταν μάλλον αδόκιμη μια ακόμη παράθεση της ιστορικής διαδρομής του διαφωτισμού, της σχετικής ονοματολογίας του και των αποτελεσμάτων και συνεπειών του στο ιστορικό γίγνεσθαι της ανθρωπότητας, πράγματα άλλωστε τα οποία σαφώς είναι γνωστά στους ελευθεροτέκτονες. Αντ' αυτού κρίνεται μάλλον ως επωφελέστερο να επιχειρηθεί μια διερεύνηση της σημερινής πραγματικότητας του ατόμου και των ανθρωπίνων κοινωνιών και της δυνατότητας να αντιμετωπιστούν τα σημερινά προβλήματα σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο στη βάση ενός νέου επικαιροποιημένου και αποτελεσματικότερου διαφωτιστικού κινήματος με τη συμβολή πάντοτε του Ελευθεροτεκτονισμού.

Κρίνεται αναγκαίο να κατανοηθεί ότι η ιστορία δεν έχει τέλος, όσο μεγάλα και αν είναι τα επιτεύγματα μιας εποχής, η ιστορική διαδικασία δημιουργεί νέες πραγματικότητες οι οποίες απαιτείται κατ' αρχή να διαγνωσθούν και ακολούθως να αντιμετωπιστούν τα προβλήματά τους.

Καμία επιτυχία, κανένα επίτευγμα, πολιτικό ή κοινωνικό δεν παγιώνεται στο διηνεκές παρά τις προσδοκίες γι' αυτό. Έτσι συνέβη και με τα επιτεύγματα του ιστορικού διαφωτισμού.

Η τεράστια γνώση  σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης πνευματικής δραστηριότητας και οι σχεδόν άμεσες ευεργετικές συνέπειες που προκάλεσε ο διαφωτισμός, ως μέγιστος κοινωνικός, οικονομικός, πολιτιστικός, πολιτικός, φιλοσοφικός, εν τέλει πνευματικός πολλαπλασιαστής αλλά και ως πρωτόγνωρος ιστορικός επιταχυντής, έδωσε στον άνθρωπο την ελπίδα και την βάσιμη προσδοκία της παγίωσης των αρχών της ισότητας, αδελφότητας και ελευθερίας μεταξύ των ανθρώπων στο διηνεκές.

Του έδωσε την ελπίδα και το όραμα ενός διαρκούς διαφωτισμού που θα αποτελούσε το εφαλτήριο και το μέσο για την ηθική του βελτίωση και την πνευματική του απελευθέρωση αλλά και το θεμέλιο και το λειτουργικό πλαίσιο της εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών στις οποίες οι αρχές αυτές θα αποκτούσαν όλο και ουσιαστικότερο περιεχόμενο, για όλο και περισσότερους ανθρώπους, με κινητήρια δύναμη πάντοτε την ανάγκη και την άσβεστη ελπίδα, όχι μόνο των αδυνάτων αλλά και κάθε διαφωτισμένου ανθρώπου για κοινωνική δικαιοσύνη και πρόοδο.

Παρ' ότι οι προϋποθέσεις ήταν καλές, όπως και οι προθέσεις των πατέρων τουλάχιστον του διαφωτισμού, οι προσδοκίες των ανθρώπων διαψεύσθηκαν κατά το μεγαλύτερος μέρος τους.

Με μια ματιά και μόνο στις παγκοσμοιοποιημένες πλέον ανθρώπινες κοινωνίες , με ευκολία βλέπουμε ότι το άτομο όχι μόνο δεν βελτιώθηκε ηθικά και δεν απελευθερώθηκε πνευματικά, τουναντίον παραδόθηκε ουσιαστικά στον ατομικισμό, στην αποκλειστικά υλική ευδαιμονία, την απληστία και την ματαιοδοξία.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αποκοπή του από την κοινωνική του διάσταση, την απώλεια της συνείδησής του ως κοινωνικού ατόμου, προορισμένου κατ' επιλογή αυτού του ίδιου, να διαβιεί μέσα σε κοινωνίες ανθρώπων, με συνεκτικούς δεσμούς με τους συνανθρώπους του, οι οποίοι θα έχουν ως βάση την ισότητα στην απόλαυση δικαιωμάτων και στην εκπλήρωση υποχρεώσεων, την δικαιοσύνη, την ισοτιμία, την ελευθερία στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, την φιλία, τον έρωτα, την οικογένεια, τον σεβασμό των πατέρων και των κοινά παραδεδεγμένων αξιών, την πατρίδα, ακόμα όμως και τις απλούστερες κοινωνικές σχέσεις της καθημερινότητας.

Αποκομμένος πλέον ο άνθρωπος από την κοινωνική του διάσταση κατέληξε να είναι μόνο άτομο, ευεπίφορο μάλιστα να καταστεί σύντομα αυτό που στην ελληνική αρχαιότητα αποκαλούνταν, απαξιωτικά, ως ιδιώτης. Δυστυχώς όμως για το ίδιο το άτομο - ιδιώτη, εν όψει της διαμόρφωσης των κοινωνιών χωρίς τους άνω συνεκτικούς δεσμούς μεταξύ των μελών τους, μέλλει να προσλάβει και μια ακόμη ιδιότητα, αυτή του μοναχικού ανθρώπου. Ιδιότητα την οποία μέσα στην ακόμα υπάρχουσα αυταρέσκειά του και την πρόσκαιρη υλική του αυτάρκεια και ευημερία δεν έχει αντιληφθεί και δεν έχει συνειδητοποιήσει ακόμη. Πολύ περισσότερο δεν έχει αντιληφθεί και δεν έχει συνειδητοποιήσει ότι η ιδιότητα αυτή της μοναχικότητας δεν αποτελεί απλά ένα από τα πολλά αποτελέσματα των προηγούμενων κοινωνικοπολιτικών διαδικασιών και διεργασιών που προσφέρεται για φιλοσοφική και κοινωνικοπολιτική ανάλυση, αλλ' αποτελεί συνάμα και απαραίτητη προϋπόθεση - εργαλείο για τη λειτουργία του παγκοσμιοποιημένου πλέον οικονομικού συστήματος και του νέου διεθνούς καταμερισμού της εργασίας.

Υπό το πρίσμα αυτό αξίζει περισσότερο μάλλον να μελετηθεί σήμερα. 

Είναι ευχερέστερο, άτομα μοναχικά χωρίς ουσιαστικούς δεσμούς με άλλους ανθρώπους, χωρίς δεσμούς φιλίας, έρωτα, οικογένειας, πατρίδας, να μετατρέπονται σε μεταφερόμενους εργαζόμενους ή απασχολούμενους κατά την πρόσφατα επινοηθείσα ορολογία από χώρα σε χώρα σήμερα και από τόπο σε τόπο αύριο και για όσο χρόνο τους χρειάζεται η παγκόσμια παραγωγική διαδικασία, χωρίς να λαμβάνει υπόψη της την ανάγκη των ανθρώπων για σταθερότητα, ασφάλεια και ελεύθερο χρόνο ο οποίος απαιτείται για την οικοδόμηση ανθρώπινων σχέσεων, τη δημιουργία φιλίας, έρωτα, οικογένειας, ανατροφής νέων παιδιών και δημιουργίας μέσω αυτών ελπίδας για την ανθρωπότητα.

Σταδιακά ο άνθρωπος άτομο, ο άνθρωπος-ιδιώτης ο μοναχικός άνθρωπος χωρίς συνεκτικούς δεσμούς με άλλους ανθρώπους, χωρίς εστία, χωρίς ελεύθερο χρόνο, που αποτελεί σήμερα τη μεγαλύτερη κατά πολλούς προϋπόθεση της ελευθερίας του ανθρώπου, με πλείστες όσες εξαρτήσεις που του προκαλεί η σύγχρονη κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα, θα καταστεί, αν δεν έχει καταστεί ήδη, ανελεύθερος άνθρωπος, μόνο κατ' επίφαση ελεύθερος.

Παρατηρώντας περαιτέρω τη σύγχρονη πραγματικότητα και σε επίπεδο ανθρώπινων κοινωνιών, εύκολα διαπιστώνουμε ότι αυτές δεν λειτουργούν με βάση τις πανανθρώπινες αξίες του διαφωτισμού σε καμία έκφανσή τους. Όλοι οι τομείς των κοινωνιών σε κάθε επίπεδό τους έχουν κυριαρχηθεί από την οικονομική αντίληψη και μόνος στόχος είναι η υλική ευμάρεια με κάθε κόστος, παραβλέποντας τον παράγοντα άνθρωπο και τις ουσιαστικές ανάγκες του, καταστρέφοντας ακόμη και το φυσικό περιβάλλον, αν απαιτείται, για την μεγιστοποίηση του οικονομικού οφέλους και ειδικότερα του κέρδους.
Σιγά-σιγά όλο και περισσότερα κράτη απεμπολούν τον κοινωνικό τους ρόλο για παρέμβαση υπέρ των αδυνάτων και την εμπέδωση κοινωνικής δικαιοσύνης με αποτέλεσμα πολλάκις να ευημερούν οι αριθμοί και να δυστυχούν οι άνθρωποι οι οποίοι αφήνονται απροστάτευτοι στους αυτοματοποιημένους  μηχανισμούς των αγορών στις οποίες οι πολλοί δυστυχούν και ευημερούν οι ολίγοι ισχυροί, οι οποίοι όπως είναι αναμενόμενο δεν απεμπολούν τα από αυτούς αυθαιρέτως θεωρούμενα ως κεκτημένα τους.

Για το λόγο αυτό η ανθρώπινη διανόηση στη διαχρονία της , διαφώτισε και πρέπει να συνεχίζει να διαφωτίζει τους ανθρώπους στον αγώνα τους για δικαιοσύνη, ισότητα, αδελφότητα, ελευθερία, αλληλεγγύη και δημοκρατία, με ουσιαστικό περιεχόμενο για όλους και όχι μόνο για λίγους.

Σε αυτόν τον αγώνα, σε πάμπολλες φάσεις του σε διάφορες χρονικές περιόδους της ιστορίας ο Ελευθεροτεκτονισμός είχε τεράστια συμβολή και συμμετοχή .

Συνέβαλε ειδικότερα τα μέγιστα με επιφανή στελέχη του στη σύλληψη των ιδεών και των αρχών του διαφωτισμού και γενικότερα στη διαμόρφωση του φιλοσοφικού του πλαισίου, αλλά και στην υλοποίησή του, πρωτοστατώντας με τους επιφανέστερους αλλά και  με τα απλά μέλη του που ρίχτηκαν με αυτοθυσία στους ανά τον κόσμο αγώνες των ανθρώπων και έχυσαν ποταμούς αίματος για την ελευθερία, την δικαιοσύνη και την αυτοδιάθεση ανθρώπων και λαών.

Παρ' όλους τους αγώνες όμως των ανθρώπων και των επιτευγμάτων τους στο επίπεδο της δικαιοσύνης και της ουσιαστικής δημοκρατίας, μη σταματώντας η ιστορία την αέναη κίνησή της, προκάλεσε και δημιούργησε νέες πραγματικότητες, κλόνισε και κατεδάφισε κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές καταστάσεις που φάνταζαν αιώνιες.

Η κολοσσιαία πρόοδος των θετικών κυρίως επιστημών και η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας είχαν ως αποτέλεσμα τη δυνατότητα ταχύτατης μεταφοράς μεγάλου αριθμού ανθρώπων και αγαθών με χαμηλό κόστος από τη μια μεριά της γης στην άλλη, τη σχεδόν στιγμιαία και με χαμηλότατο κόστος μεταφορά απεριόριστων κεφαλαίων οδήγησαν βαθμιαία και ταχέως στη σημερινή παγκοσμιοποίηση επ' ωφελεία κυρίως του κεφαλαίου λόγω της δυνατότητας ταχύτατης και φθηνής μεταφοράς και επένδυσής του σε οποιαδήποτε χώρα χωρίς ουσιαστικό έλεγχο και χωρίς ουσιαστική φορολόγηση με συνεπακόλουθη συνέπεια την τερατώδη συγκέντρωση παγκόσμιου πλούτου στα χέρια ελάχιστων ισχυρών και τον περιορισμό του μεγαλύτερου μέρους του παγκοσμίου πληθυσμού σε ελάχιστο παγκόσμιο πλούτο και την ακόμη μεγαλύτερη διεύρυνση των κοινωνικών, και οικονομικών ανισοτήτων.

Η αλλαγή αυτή στο παγκόσμιο σύστημα ήταν τεραστίων διαστάσεων, όπως ήταν και η αλλαγή που προκάλεσε η βιομηχανική επανάσταση τηρουμένων των αναλογιών, με πολυποίκιλες και εν πολλοίς μη ανιχνεύσιμες ακόμη συνέπειες για την ανθρωπότητα τόσο σε επίπεδο ατόμων όσο και σε επίπεδο κοινωνιών.

Οι ευκαιρίες από την παγκόσμια και σε όλα τα επίπεδα αλλαγή αυτή, είναι προφανώς τεράστιες όπως είναι δυστυχώς και οι κίνδυνοι για την φαλκίδευση της ελευθερίας των ανθρώπων και για την παραβίαση των δικαιωμάτων τους.

Τις ευκαιρίες, όπως δείχνουν τα πράγματα μέχρι τώρα , τις διείδαν, αν δεν τις δημιούργησαν, και τις άρπαξαν, όπως ήταν φυσικό αυτοί που είχαν τις αντικειμενικές δυνατότητες να το πράξουν, δηλαδή οι ολίγοι οικονομικά ισχυροί.

Καλείται συνεπώς και πάλι η ανθρώπινη διανόηση να διαφωτίσει τους ανθρώπους στον αγώνα τους για δικαιοσύνη, ελευθερία, ισότητα και ισότιμη συμμετοχή στα προϊόντα της διανοίας και της τέχνης.

Σε αυτόν τον αγώνα ο Ελευθεροτεκτονισμός δεν πρέπει να είναι απών, πρέπει συνεπής με την ιστορία και τους αγώνες του, να συμβάλει σ’ αυτόν με όλες του τις δυνάμεις, με το φιλοσοφικό του υπόβαθρο και την ιστορική του εμπειρία στους αγώνες.

Πρέπει να συμβάλλει στη σύλληψη των νέων ιδεών, αρχών και αξιών, προσαρμοσμένων στις ανάγκες και στις συνθήκες της σύγχρονης πραγματικότητας, στην διαμόρφωση του νέου ιδεολογικού και φιλοσοφικού πλαισίου του νέου διαφωτισμού που έχει ανάγκη η ανθρωπότητα για τους νέους της αγώνες.

Ο Ελευθεροτεκτονισμός δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να αναλωθεί μόνο σε ύμνους για τον διαφωτισμό του 17ου και 18ου αιώνα και σε κομπορρημοσύνες για την τεράστια πράγματι συμβολή του σε αυτόν.

Οφείλει να αναλάβει το ιερό καθήκον της σύλληψης και διαμόρφωσης, για μια ακόμη φορά, ενός νέου διαφωτισμού της εποχής μας και να συμπορευθεί και με αυτόν ιστορικά και αξιακά.

Για το λόγο αυτό δεν επιτρέπεται στον Ελευθεροτεκτονισμό να περιπέσει σε νοσταλγία για το ένδοξο παρελθόν του, αντιθέτως με έμπνευση αντλούμενη όχι μόνο από τις αναμνήσεις του παρελθόντος, αλλ' αντλούμενη και από τις αναγκαιότητες του σήμερα και την αγάπη για τον άνθρωπο, να συνθέσει το όραμα ενός νέου διαφωτισμού, συνδέοντας τις παντοτινές αξίες της ισότητας, αδελφότητας, ελευθερίας, αλληλεγγύης και δικαιοσύνης με το σήμερα, με σκοπό την αενάως ζητούμενη ηθική βελτίωση και πνευματική απελευθέρωση του ανθρώπου και την ευημερία των ανθρώπινων κοινωνιών.

Είπων